Ερευνητικός Όμιλος Φοιτητών Νομικής

ΓΡΑΦΕΙΑ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΩΝ

Οι διδάσκοντες παρέχουν ουσιαστικές κατευθύνσεις για την εκπόνηση των εργασιών. Τα γραφεία τους βρίσκονται στο κτίριο του Πανεπιστημίου επί της οδού Ιπποκράτους 33, όπου στεγάζονται οι περισσότεροι από τους Τομείς και ορισμένα σπουδαστήρια, στο κτίριο του Πανεπιστημίου επί της οδού Ακαδημίας 45, αλλά και στο ίδιο το κτίριο της Νομικής Σχολής (κυρίως στον τρίτο όροφο). Προβλέπονται συνήθως ώρες ακρόασης για τους φοιτητές, οι οποίες καθορίζονται από τους ίδιους τους διδάσκοντες, με ανακοίνωσή τους.

ΣΠΟΥΔΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΝΟΜΙΚΗΣ

Σε αυτά ο φοιτητής μπορεί να βρεί πλήθος συγγραμμάτων, από όπου θα συλλέξει το υλικό των εργασιών του ή θα συμπληρώσει την καθημερινή του μελέτη.

Να σημειωθεί ότι τα βιβλία που βρίσκονται στα σπουδαστήρια ΔΕΝ δανείζονται. Χρήση τους μπορεί να γίνει μόνο μέσα στο χώρο των σπουδαστηρίων, αφού ο ενδιαφερόμενος φοιτητής επιδείξει στους υπευθύνους την φοιτητική του ταυτότητα (τρίπτυχο). Σε κάθε σπουδαστήριο λειτουργεί -με κάρτα- φωτοτυπικό μηχάνημα.

Σπουδαστήρια που λειτουργούν στο κτίριο επί της οδού Ιπποκράτους 33

• Νομικό Σπουδαστήριο 2ος όροφος, τηλ. 210 3688 370 - 210 3688 352.
  Ώρες λειτουργίας: από Δευτέρα έως Πέμπτη, 9:00 - 18:00, Παρασκευή 9:00 - 16:00.

Διαθέτει βιβλία αστικού δικαίου, αστικού δικονομικού δικαίου, ιδιωτικού διεθνούς δικαίου, συγκριτικού δικαίου, δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας, φιλοσοφίας και κοινωνιολογίας του δικαίου, καθώς και αντίστοιχα -ελληνικά και ξένα- επιστημονικά περιοδικά, όπως Νομικό Βήμα, Αρμενόπουλος, Ελληνική Δικαιοσύνη, Εφημερίς Ελλήνων Νομικών, Νομική Επιθεώρηση, Λίθος κ.α.

• Σπουδαστήριο Πολιτικής Δικονομίας 3ος όροφος, τηλ. 210 3688 358, φαξ 210 3688 359.
• Σπουδαστήριο Δημοσίου Δικαίου 5ος όροφος, τηλ. 210 3688 371-2, φαξ 210 36.88.373.

Ώρες λειτουργίας: από Δευτέρα έως Παρασκευή, 9:00 - 15:00.

Διαθέτει βιβλία γενικής πολιτειολογίας, συνταγματικής ιστορίας, συνταγματικού και διοικητικού δικαίου, καθώς και αντίστοιχα επιστημονικά περιοδικά.

• Σπουδαστήριο Εμπορικού και Ναυτικού Δικαίου 6ος όροφος, τηλ.: 210 3688 363, τηλ. και φαξ: 210 3688 362. Ώρες λειτουργίας: Δευτέρα - Τετάρτη - Παρασκευή: 9:00 - 15:00, Τρίτη - Πέμπτη: 9:00 - 18:00.
• Σπουδαστήριο Εργατικού Δικαίου και Δικαίου Κοινωνικής Ασφάλειας 6ος όροφος, τηλ. 210 3688 351 - 210 3688 361 και φαξ 210 3688 360. Ώρες λειτουργίας: Τρίτη και Τετάρτη 9:00 - 15:00, Δευτέρα και Πέμπτη 9:00 - 18:00.
• Σπουδαστήριο Φιλοσοφίας του Δικαίου 4ος όροφος, τηλ. 210 3688 392 και φαξ 210 3688 396. Ώρες λειτουργίας: από Δευτέρα 9:00 - 13:30 και 16:00 - 20:00, Τρίτη 9:00 - 13:30, Τετάρτη 9:30 - 12:30 και 16:00 - 20:00, Πέμπτη 9:30 - 12:30 και 14:00 - 16:00, Παρασκευή 9:30 - 12:30.

Διαθέτει βιβλία ηθικής και πολιτικής φιλοσοφίας και φιλοσοφίας του δικαίου, καθώς επίσης και σημαντικό αριθμό αντίστοιχων -ελληνικών και ξένων- περιοδικών.

Άλλα σπουδαστήρια του Τμήματος Νομικής

• Σπουδαστήριο Ιστορίας του Δικαίου Πανεπιστημίου 30 - τηλ. 210 3689 673 φαξ 210 3689 731. Ώρες λειτουργίας: από Δευτέρα 10:00 - 16:00, Τρίτη και Τετάρτη 10:00 - 18:00, Πέμπτη και Παρασκευή 10:00 - 15:00.
• Διαθέτει βιβλία ιστορίας του δικαίου, ρωμαϊκού και βυζαντινού δικαίου, αρχαίων ελληνικών δικαίων, συλλογές εκκλησιαστικών κανόνων, καθώς επίσης και έργα αρχαίων συγγραφέων, ελληνικές και ξένες ιστορικές και αρχαιολογικές μελέτες.
• Σπουδαστήριο Ποινικών Επιστημών, Σόλωνος 57, 2ος όροφος (προσωρινά Ακαδημίας 45), τηλ. 210 3610 101, fax: 210 3611 970. Ώρες λειτουργίας: από Δευτέρα έως Πέμπτη, 9:00 - 19:00, Παρασκευή 9:00 - 15:00.
• Κέντρο Διεθνούς και Ευρωπαϊκής Τεκμηρίωσης Σίνα 14, 3ος όροφος, τηλ. & fax: 210 3615 812. Ώρες λειτουργίας: από Δευτέρα έως Παρασκευή, 9:00 - 14:30 / 15:00.

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ

Βιβλιοθήκη και φοιτητικά αναγνωστήρια της Πανεπιστημιακής Λέσχης

α. Ιπποκράτους 15, 2ος όροφος, τηλ. 210 3688 219

Ώρες λειτουργίας: από Δευτέρα έως Παρασκευή, 8:30 - 20:30.

Διαθέτουν επιστημονικά συγγράμματα για όλα τα μαθήματα που διδάσκονται στις Σχολές του Πανεπιστημίου Αθηνών, καθώς επίσης και εγκυκλοπαίδειες, λεξικά, λογοτεχνικά βιβλία κ.ά. Τα βιβλία δεν δανείζονται εκτός των φοιτητικών αναγνωστηρίων ούτε λειτουργεί εντός φωτοτυπικό μηχάνημα.

Βιβλιοθήκη Πολιτικών Επιστημών και Δημόσιας Διοίκησης

Αιόλου 42-44, 5^ος όροφος, τηλ. 210 3245885

Βιβλιοθήκη του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών

Μαυρομιχάλη 2 και Ακαδημίας, τηλ. 210 3398 125-9.

Ώρες λειτουργίας για τους φοιτητές: από Δευτέρα έως Παρασκευή, 8:00 - 9:30.

Διαθέτει βιβλία από όλους τους κλάδους του δικαίου, νομικά περιοδικά, Εφημερίδα της Κυβερνήσεως και Επίσημη Εφημερίδα ΕΚ. Εντός λειτουργεί φωτοτυπικό μηχάνημα. Παράρτημα της Βιβλιοθήκης του ΔΣΑ λειτουργεί και στον τρίτο όροφο του νέου κτιρίου του Εφετείου Αθηνών, Λ. Αλεξάνδρας & Κυρ. Λουκάρεως 14.

Βιβλιοθήκη της Βουλής

Τηλ. 210 3707 227, 210 3707 224.

Ώρες λειτουργίας: από Δευτέρα έως Παρασκευή, 9:00 - 13:30

(Τρίτη και απόγευμα).

Διαθέτει πλήθος συγγραμμάτων, τα οποία εμπίπτουν κυρίως στο χώρο του Δημοσίου Δικαίου και ειδικότερα του Συνταγματικού Δικαίου και της Συνταγματικής Ιστορίας. Ακόμα, αρχείο εφημερίδων και νομικά περιοδικά. Πρακτική δυσκολία: τα βιβλία δεν πρέπει να απομακρύνονται από το χώρο της βιβλιοθήκης ούτε για φωτοτυπίες.

Βιβλιοθήκη της Παλαιάς Βουλής - Μπενάκειος

Στην οδό Ανθίμου Γαζή (πίσω από το άγαλμα του Κολοκοτρώνη στην οδό Σταδίου), τηλ. 3227 148.

Ώρες λειτουργίας: από Δευτέρα έως Παρασκευή, 9 π.μ - 1:15 μ.μ. και 6-8:30 μ.μ.

Διαθέτει ανάμεσα στα άλλα και αξιόλογο αρχείο εφημερίδων.

Ερευνητικά ινστιτούτα

Ερευνητικό Ινστιτούτο Δικονομικών Μελετών

Σκουφά 48, 4ος όροφος, τηλ. 210 3612 462.

Ώρες λειτουργίας: 9:00 - 14:00.

Εργαστήριο Κοινωνικών Ασφαλίσεων, Υγείας και Πρόνοιας

Ιπποκράτους 33, 5ος όροφος, τηλ.: 210 3688 546

Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Κοινωνικών Ασφαλίσεων, Υγείας και Πρόνοιας (Ε.Π.Ι.Κ.Α.Υ.Π.)

Καπλανών 6, τηλ. 210 3619 219, 210 3619 221.

Ώρες λειτουργίας βιβλιοθήκης: Τετάρτη 12:00 - 15:00, Παρασκευή 13:00 - 16:00.

Ευρωπαϊκό Κέντρο Δημοσίου Δικαίου

Αχαιού 16, τηλ. 210 7258 801.

Ώρες λειτουργίας: από Δευτέρα έως Παρασκευή, 9:00 - 17:00.

Ίδρυμα Μαραγκοπούλου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου

Λυκαβηττού 1, ισόγειο, τηλ. 210 3613 527.

Ώρες λειτουργίας: 16:00 - 19:00, Δευτέρα - Τρίτη - Παρασκευή.

Ινστιτούτο Συνταγματικών Ερευνών

Πινδάρου 27, 1ος όροφος, τηλ. 210 3620 711, 210 3620 816, 210 3620 817, fax: 210 3620 770.

Ώρες λειτουργίας: από Δευτέρα έως Παρασκευή, 10:00 - 14:00.

Ινστιτούτο Διεθνούς και Αλλοδαπού Δικαίου

Σόλωνος 73, τηλ. 210 3615 737, 210 3615 646, fax: 210 3619 777

Ώρες λειτουργίας: 9:00 - 14:30.

Άλλες επιστημονικές βιβλιοθήκες

Βιβλιοθήκη Ελληνικού Κέντρου Ευρωπαϊκών Μελετών (Ε.Κ.Ε.Μ.)

Διδότου & Πρασσά, τηλ. 210 3636 963 - 210 3636 880.

Ώρες λειτουργίας: από Δευτέρα έως Παρασκευή, 12 - 15:30 (κατόπιν συνεννόησης).

Βιβλιοθήκη Δικηγορικού Συλλόγου Πειραιώς

Ηρώων Πολυτεχνείου 47, τηλ. 210 4176 251.

Ώρες λειτουργίας: από Δευτέρα έως Παρασκευή, 8:00 - 14:30.

Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών

Βασ. Κωνσταντίνου 48, τηλ. 210 7273 700.

Ώρες λειτουργίας: από Δευτέρα έως Παρασκευή, 8:00 - 20:30.

Ελληνικό Ίδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛ.Ι.ΑΜ.Ε.Π)

Βασ. Σοφίας 49, τηλ. 210 7257 110-4

Ώρες λειτουργίας: από Δευτέρα έως Παρασκευή, 9:00 - 16:00.

Κέντρο Σπουδών Νοτιοανατολικής Ευρώπης

Καπλανών 9, τηλ. 210 3626 101 - 210 3626 201

Ώρες λειτουργίας: 9:00 - 13:00, 17:00 - 20:30, τις καθημερινές εκτός από Τετάρτη.

Βιβλιοθήκη Παντείου Πανεπιστημίου Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών

Λ. Συγγρού 136, τηλ. 210 9201 001, 210 9201 404.

ΜΕΘΟΔΟΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Το μέρος αυτό δεν φιλοδοξεί να αποτελέσει έναν ολοκληρωμένο οδηγό για την εκπόνηση μιας άριστης νομικής εργασίας. Αποτελεί απλώς μια ευσύνοπτη καταγραφή της εμπειρίας μας και των παλαιότερων συμφοιτητών μας - με τη βοήθεια πάντα των διδασκόντων - σχετικά με τις βασικές απαιτήσεις μιας επιστημονικής εργασίας, σε προπτυχιακό ή και σε μεταπτυχιακό επίπεδο. Ας σημειωθεί δε ότι βιβλιογραφία για τη συγγραφή επιστημονικών εργασιών υπάρχει άφθονη σε ξενόγλωσσα βιβλία, σε αντίθεση με την ελληνική πραγματικότητα, όπου είναι εμφανής η έλλειψη ανάλογων έργων.

Οι παρακάτω οδηγίες επιδέχονται συμπληρώσεις ή αποκλίσεις, ανάλογα με τις απαιτήσεις της κάθε εργασίας, αλλά και τη δημιουργικότητα που εσείς οι ίδιοι μπορείτε να επιστρατεύσετε. Η βοήθεια των μεγαλύτερων συμφοιτητών σας μπορεί επίσης να φανεί πολύτιμη και να σάς απαλλάξει από μεγάλη χρονοτριβή και ταλαιπωρία, καθώς ο νέος φοιτητής πολλές φορές παγιδεύεται σε λεπτομέρειες, λόγω έλλειψης πείρας.

Ι. Από τη γνωστοποίηση του θέματος έως και τη συλλογή του υλικού

α. Κατανόηση του θέματος

Μόλις μας δοθεί το θέμα προσπαθούμε να το κατανοήσουμε, να βρούμε δηλαδή τι ακριβώς ζητάει το ίδιο το θέμα, καθώς και ο διδάσκων που μάς το αναθέτει, ο οποίος συνήθως δίνει οδηγίες για το γενικό πλαίσιο στο οποίο πρέπει να κινηθεί η εργασία, παραπέμποντας σε σχετική βιβλιογραφία. Μη διστάσετε να ζητήσετε επεξηγήσεις και διευκρινήσεις από τον διδάσκοντα. Για να ξεκινήσετε την συγγραφή της εργασίας θα πρέπει να έχετε διαμορφώσει ένα σαφές πλαίσιο για την ανάπτυξη του θέματος.

β. Επιλογή βιβλιογραφίας

Το πρώτο βιβλίο που θα συμβουλευτούμε είναι αυτό που έχουμε άμεσα στη διάθεσή μας, δηλαδή το εγχειρίδιο που μας έχει διανεμηθεί. Γενικά εγχειρίδια μπορούμε επίσης να βρούμε στα αντίστοιχα σπουδαστήρια. Κατ' αρχάς αναζητούμε το πιο πρόσφατο γενικό εγχειρίδιο (λ.χ. για το θέμα «Έννοια κράτους δικαίου» επικεντρωνόμαστε στα εγχειρίδια Συνταγματικού Δικαίου). Ψάχνουμε να βρούμε το λήμμα που μάς ενδιαφέρει στο ευρετήριο ή, αν δεν υπάρχει ευρετήριο, στον πίνακα περιεχομένων. Ανατρέχουμε στις σχετικές σελίδες, όπου, συνήθως, είτε ξεχωριστά είτε στις υποσημειώσεις, παρατίθεται ειδικότερη βιβλιογραφία. Την ίδια διαδικασία ακολουθούμε και για τα υπόλοιπα βιβλία, γενικά ή ειδικά. Για βιβλιογραφία μπορούμε επίσης να ανατρέξουμε στους καταλόγους των νομικών βιβλιοπωλείων και εκδοτικών οίκων. Μπορούμε επίσης να συμβουλευτούμε άρθρα ή ακόμα και δικαστικές αποφάσεις (αυτούσιες, σε περίληψη, σχολιασμένες και μη), που παρατίθενται στα νομικά περιοδικά. Αφού διαβάσουμε το τμήμα του γενικού εγχειριδίου που αφορά την εργασία μας και σχηματίσουμε μια πρώτη γενική εικόνα, φτιάχνουμε είτε στον υπολογιστή μας είτε σε ένα τετράδιο μία λίστα όπου καταγράφουμε τη βιβλιογραφία την οποία βρίσκουμε στα γενικά εγχειρίδια και αλλού.

Σε αυτό το επίπεδο, ξεκινούμε μία πρώτη φάση μελέτης του υλικού μας. Αυτό θα μας βοηθήσει πρώτον να προσανατολιστούμε πάνω στο θέμα και δεύτερον, στη συνέχεια της εργασίας μας να ξεχωρίζουμε ευκολότερα το υλικό το οποίο είναι χρησιμότερο να διαβάσουμε για την εργασία μας. Τη χρησιμότητα αυτής της πρώτης ανάγνωσης τη διαπιστώνει κανείς και κατά τη συνέχεια της αναζήτησης όπου θα είναι πιο ευχερές να διακρίνεται το υλικό το άμεσα συνδεόμενο με το θέμα.

Η εργασία μας στο μέτρο που επιθυμούμε να είναι πλήρης απαιτεί σημαντική προσπάθεια αναζήτησης . Πρέπει βέβαια να έχουμε υπόψη ότι στην πραγματικότητα απόλυτη πληρότητα δε μπορεί ποτέ να επιτευχθεί. Ανάλογα με το χρόνο που διαθέτουμε θα προχωράει και η έρευνα μας. Πάντως η έρευνα αυτή πρέπει να γίνεται προσπάθεια να εκτείνεται σε όλες τις διαθέσιμες πηγές. Πηγές εκτός των βιβλίων είναι τα επιστημονικά περιοδικά, τα ηλεκτρονικά περιοδικά στο Internet κ.α.

Για να μη χανόμαστε ,σκόπιμο είναι κατά την έρευνα μας να κάνουμε έναν κατάλογο με όλα τα περιοδικά τα οποία αφορούν τον κλάδο του δικαίου στον οποίο ανακύπτει κυρίως το θέμα μας. Π.χ. Αν έχουμε ένα θέμα εμπορικού δικαίου κάνουμε μία λίστα με τα περιοδικά που ασχολούνται άμεσα με το εμπορικό δίκαιο. Όμως δεν πρέπει να αφήσουμε εκτός τα περιοδικά που αφορούν το ιδιωτικό δίκαιο καθώς γνωρίζουμε ότι το εμπορικό δίκαιο ανήκει στην ευρύτερη κατηγορία του ιδιωτικού δικαίου. Η ουσία της παρατήρησης είναι ότι πολλές φορές μπορεί να βρούμε πληροφορίες και σε χώρους μη άμεσα συνδεόμενους με το αντικείμενο μας.

Αφού φτιάξουμε αυτή τη λίστα με τα περιοδικά ξεκινάμε την αναζήτηση σε αυτά. Αρχίζουμε πάντοτε από το τελευταίο χρονικά και θέτουμε ένα χρονικό όριο του παρελθόντος ως το οποίο θα φτάσουμε. Αυτό θα γίνει είτε βάσει του πότε ανακύπτει το θέμα μας είτε αναλόγως του χρόνου τον οποίο διαθέτουμε. Κατόπιν παίρνουμε ένα ένα τα περιοδικά των ετών στα οποία έχουμε προκαθορίσει ότι θα ψάξουμε και διαβάζουμε περιεχόμενα ή ευρετήρια για να βρούμε κάτι σχετικό με το θέμα μας. Συνήθως τα περισσότερα περιοδικά στο τελευταίο τεύχος της χρονιάς έχουν συγκεντρωτικά ευρετήρια. Έτσι Δε χρειάζεται να κοιτάμε κάθε τεύχος χωριστά.

ΓΙΑ ΝΑ ΜΗΝ ΠΕΛΑΓΩΝΟΥΜΕ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΚ­ΠΟΝΗΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΣ ΚΑΛΟ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΘΥΜΟΜΑΣΤΕ :

1.      Η αναζήτηση και η επεξεργασία θα γίνεται βάσει του χρόνου που έχουμε στη διάθεση μας.

2.      Είναι πολύ εύκολο να χαθούμε στη βιβλιογραφία γι' αυτό σκόπιμο είναι να θέτουμε πρώτα τα πιο γενικά και σημαντικά ερωτήματα και να προσπαθούμε να απαντήσουμε πρώτα αυτά και μετά αναλόγως του χρόνου να προσπαθούμε να βλέπουμε τα ειδικότερα ερωτήματα.

3.      Το πότε θα ξεκινήσει η συγγραφή εξαρτάται από το κάθε άτομο χωριστά. Πάντως ένας απλουστευτικός κανόνας είναι ότι η εκκίνηση γίνεται όταν τα προβλήματα και οι απόψεις στη βιβλιογραφία σχετικά με το θέμα μας επαναλαμβάνονται.

Προσοχή στο χρόνο έκδοσης των βιβλίων και των άρθρων, μήπως υποστηρίζονται απόψεις ξεπερασμένες ή παρέχονται πληροφορίες οι οποίες δεν ισχύουν πλέον, λόγω π.χ. ενδεχόμενων νομοθετικών αλλαγών!

γ. Αρχειοθέτηση του υλικού

Πάντα αναγράφουμε - είτε στο τετράδιο είτε πάνω στις φωτοτυπίες είτε σε καρτέλες - την πηγή των σχετικών αποσπασμάτων, δηλαδή: το όνομα του συγγραφέα, τον τίτλο του έργου, τη σελίδα του χωρίου, καθώς ενδεχομένως και άλλα στοιχεία, όπως: τον αριθμό της έκδοσης, τον εκδοτικό οίκο, το χρόνο έκδοσης, το όνομα του επιμελητή της έκδοσης (προκειμένου για συλλογικά έργα). Η πλήρης καταγραφή των ως άνω στοιχείων θα μάς φανεί χρήσιμη και αργότερα, όταν συντάξουμε τις υποσημειώσεις ή τον κατάλογο με την βιβλιογραφία. Π.χ. Ανδρουλάκης Ν., Θεμελιώδεις έννοιες της Ποινικής Δίκης, 2η έκδοση, Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 1994

Χρήση καρτελών: Αντιγράφουμε το απόσπασμα που μάς ενδιαφέρει, προσθέτοντας μια σχετική επικεφαλίδα, και δίπλα ή παρακάτω αναγράφουμε την πηγή. Η χρησιμοποίηση καρτελών δεν είναι πάντα απαραίτητη, πολλές φορές όμως μπορεί να μάς βοηθήσει σημαντικά στη συστηματοποίηση της προσπάθειάς μας, αρκεί βέβαια να γίνεται με μέτρο.

ΙΙ. Ο σκελετός της εργασίας (διάγραμμα)

α. Γενικά

Το διάγραμμα αποτελεί το σκελετό, ο οποίος στηρίζει και καθοδηγεί το χτίσιμο της εργασίας μας. Συνάμα όμως είναι και ο καθρέφτης ή, καλύτερα, η ακτινογραφία της, αφού αποκαλύπτει αμέσως τυχόν ελλείψεις στην ανάπτυξη ή την κατανόηση του θέματος.

Η μορφή του διαγράμματος εξαρτάται από τη φύση του θέματος, την ποσότητα και το περιεχόμενο του υλικού. Η ικανότητα σχεδίασής του αποκτάται με την πείρα. Πρέπει, πάντως, να έχουμε υπόψη μας ότι η ουσία του διαγράμματος είναι η αρμονική και συνεκτική ανάπτυξη και παρουσίαση του θέματος, η οποία γίνεται φανερή από την ενάργεια του κειμένου και την αβίαστη ροή της σκέψης.

Ένα σωστό διάγραμμα πρέπει να είναι ισορροπημένο: αν κάποιο τμήμα είναι εξαντλητικά χωρισμένο σε υποενότητες και ένα άλλο καθόλου, αυτή η ανισομερής ανάπτυξη είναι ένδειξη ελλιπούς συσχετισμού και κατανόησης των επιμέρους στοιχείων του θέματος.

Ξεκινάμε την κατάρτιση του διαγράμματος αφού έχουμε διαμορφώσει μια άποψη επί του θέματος και έχουμε κάνει μια πρώτη αναζήτηση του υλικού, λαμβάνοντας πάντα υπόψη και τις γενικές κατευθύνσεις που μας έχει δώσει ο διδάσκων. Καλό είναι, πάντως, να έχουμε πρώτα μελετήσει τη γενική βιβλιογραφία, η οποία μας βοηθά να εξοικειωθούμε με το θέμα και συχνά μας παρέχει ειδικότερα ερεθίσματα για να ξεκινήσουμε.

Το διάγραμμα χρησιμεύει και ως πίνακας περιεχομένων. Γι' αυτό και στις πιο εκτεταμένες εργασίες, καλό είναι μετά την περάτωσή τους να συμπληρώνεται με τους αντίστοιχους αριθμούς των σελίδων όπου ξεκινούν οι επιμέρους ενότητες.

β. Αρίθμηση ενοτήτων

Πέρα από την αισθητική αξία, η οποία καλό είναι να μην υποτιμάται, είναι ουσιαστικής σημασίας να ακολουθείται στο διάγραμμα -και κατ' επέκταση στην ανάπτυξη του κειμένου μας- ένα δόκιμο σύστημα αρίθμησης, προς διευκόλυνση αυτών που θα το διαβάσουν. Ακολουθούνται συνήθως, με διάφορες παραλλαγές, τα ακόλουθα συστήματα:

Κλασσικό σύστημα:

Συνδυάζει ελληνικούς και λατινικούς αριθμούς και έχει τη μορφή: Α Ι α, δηλαδή, πρώτα τα κεφαλαία γράμματα της ελληνικής αλφαβήτου, κατόπιν οι λατινικοί αριθμοί με κεφαλαία και έπειτα τα μικρά γράμματα της ελληνικής αλφαβήτου. Για περαιτέρω υποδιαίρεση χρησιμοποιούνται συνήθως οι λατινικοί αριθμοί με μικρά γράμματα (i., ii., ...) ή τα μικρά γράμματα της ελληνικής αλφαβήτου αναδιπλασιασμένα (αα., ββ., ...).

Πρώτη ενότητα: Α. Διακρίνεται στις υποενότητες: Ι., ΙΙ., ...Η υποενότητα Ι διακρίνεται περαιτέρω στα μέρη: α., β., ...

Δεύτερη ενότητα: Β. Διακρίνεται στις υποενότητες: Ι., ΙΙ., ... κ.ο.κ.

Σύστημα Βιτγκενστάιν:

Πήρε το όνομά του από τον Ludwig Wittgenstein, ο οποίος το εισήγαγε στο έργο του «Tractatus logico-philosophicus». Αυτό δημιουργείται αποκλειστικά από αραβικούς αριθμούς. Κάθε περαιτέρω υποδιαίρεση προσθέτει και ένα ακόμα ψηφίο στην αρίθμηση:

Πρώτη ενότητα: 1. Διακρίνεται στις υποενότητες: 1.1, 1.2, ... Η υποενότητα 1.1 διακρίνεται περαιτέρω στα μέρη: 1.1.1, 1.1.2, 1.1.3, ... Η υποενότητα 1.2 διακρίνεται περαιτέρω στα μέρη: 1.2.1, 1.2.2, 1.2.3, ... Δεύτερη ενότητα: 2 Διακρίνεται στις υποενότητες: 2.1, 2.2, 2.3, ... κ.ο.κ.

Το κλασικό σύστημα είναι πιο ευσύνοπτο, ενώ το σύστημα Βιτγκενστάιν επιτρέπει περισσότερες υποδιαιρέσεις.

ΙΙΙ. Η συγγραφή της εργασίας

α. Γενικά

Εν αρχή τίθεται το υπό εξέταση νομικό ζήτημα, σε συνάρτηση πάντα με τα προβλήματα της κοινωνικής ζωής τα οποία καλείται το δίκαιο να αντιμετωπίσει.

Σ' ένα πρώτο επίπεδο παρατίθενται και εξετάζονται οι διάφορες απόψεις που έχουν ήδη διατυπωθεί από την θεωρία ή τη νομολογία. Η επιστήμη βέβαια δεν είναι μηχανική αναπαραγωγή απόψεων άλλων ούτε όμως και έρευνα εκ του μηδενός ή διατύπωση «πρωτότυπων» θεωριών στο κενό. Aποτελεί πριν απ' όλα μία διαρκή συζήτηση, έναν κοινό προβληματισμό πάνω σε θέματα της κοινωνικής ζωής. Σε ένα δεύτερο επίπεδο, επομένως, χρειάζεται και η διατύπωση μιας προσωπικής θέσης, όχι κατ' ανάγκη πρωτότυπης, οπωσδήποτε όμως αιτιολογημένης.

Η ουσία της επιστημονικής εργασίας δεν έγκειται στη διατύπωση «αυθεντικών» και αναμφισβήτητων κρίσεων, αλλά στην υπεύθυνη συμμετοχή στο πνεύμα και την προβληματική της κοινωνικής συζήτησης. Σε αυτήν τη φάση της εργασίας πρέπει να προσεχθούν ιδιαίτερα το ύφος και η γλώσσα του κειμένου και η χρήση των παραπομπών (υποσημειώσεων):

β. Ύφος και γλώσσα του κειμένου

Με βάση τις ανωτέρω παρατηρήσεις είναι φανερό ότι το ύφος της εργασίας πρέπει να είναι λιτό και συγκρατημένο και όχι πομπώδες. Οι νομικές κρίσεις (συμπεράσματα) πρέπει να συνοδεύονται από την ανάλογη αιτιολόγηση και τεκμηρίωση. Οι προτάσεις να είναι όσο το δυνατόν πιο σύντομες, σαφείς και περιεκτικές και να αποφεύγονται εκφράσεις οι οποίες προδίδουν υποκειμενικότητα (λ.χ. «εγώ νομίζω ότι...»), ενώ η χωρίς φειδώ χρήση ρητορικών ερωτήσεων ή εκφράσεων όπως «προφανώς» ή «αναμφισβήτητα» δείχνει στόμφο και απολυτότητα, τα οποία συνήθως συνοδεύουν την έλλειψη πειστικής επιχειρηματολογίας. Το ίδιο ισχύει και για την κατά κόρον χρήση ρητών ή παραθεμάτων από έργα καταξιωμένων επιστημόνων και στοχαστών.

Όπου παραθέτουμε απόψεις άλλων, πρέπει να γίνεται σαφές από τη διατύπωση του κειμένου πού ξεκινά και σταματά η ξένη άποψη και πού η δική μας.

Μεγάλη προσοχή απαιτείται, ιδίως από το νέο φοιτητή, στη χρήση της νομικής ορολογίας, η οποία -τεχνική και συγκεκριμένη καθώς είναι- χρησιμοποιεί με τελείως διαφορετικό περιεχόμενο λέξεις οι οποίες στην καθημερινή ζωή είναι συνώνυμες. Έτσι λ.χ., υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην τελείωση και την αποπεράτωση ενός εγκλήματος, ανάμεσα στην αληθή και την πραγματική συρροή εγκλημάτων.

Η νομική γλώσσα είναι μια γλώσσα η οποία πρέπει να γίνεται κατανοητή από όλους, παράλληλα όμως έχει και αυξημένες απαιτήσεις για νοηματική πληρότητα, σαφήνεια και ακριβολογία. Γι' αυτό και, παρ' ότι βασίζεται στη δημοτική, χρησιμοποιεί και αρχαϊκότερες εκφράσεις ή συντακτικά σχήματα, χωρίς να ακολουθεί δημαγωγικά κάθε μεταβολή της καθομιλουμένης. Έτσι, για παράδειγμα, καλό είναι να αποφεύγεται η απαλοιφή του τελικού «ν» από το αρνητικό μόριο «δεν», προκειμένου να μη δημιουργείται σύγχυση με το μόριο «δε» που σημαίνει «επίσης». Tο μόριο «σαν», το οποίο δηλώνει παρομοίωση, δεν πρέπει να εκτοπίζει το μόριο «ως», το οποίο δηλώνει ιδιότητα. Βλ. αναλυτικότερα Μάνεση Αρ., Η νεοελληνική γλώσσα στη νομική επιστήμη, ΝοΒ 46 (1998), σελ. 1186 - 1211.

Επίσης, δεν πρέπει να υποτιμάται και η αισθητική του κειμένου μας, όχι για λόγους εντυπώσεων, αλλά για λόγους ευθύνης. Η αισθητική είναι συνυφασμένη με την κατανόηση του θέματος, την ενότητα και αρμονία στην ανάπτυξή του, τη μέριμνα για τη διευκόλυνση του αναγνώστη, την επιστημονική συνείδηση, εν τέλει, του συγγραφέα.

γ. Παραπομπές

Οι παραπομπές στην πηγή μιας πληροφορίας ή έκφρασης τίθενται συνήθως στο τέλος της κάθε σελίδας ή του κειμένου (υποσημειώσεις). Δείχνουν το βάθος της έρευνας που έχει γίνει και το κατά πόσον ο συγγραφέας είναι ενήμερος για την επιστημονική συζήτηση γύρω από το θέμα που πραγματεύεται, την προβληματική της, τις διάφορες απόψεις και διχογνωμίες.

Οι παραπομπές:

• συμβάλλουν στην τεκμηρίωση των κρίσεων και πληροφοριών που παρατίθενται στο κυρίως κείμενο.
• βοηθούν τον αναγνώστη να ανατρέξει στις αναφερόμενες πηγές για διασαφήσεις, αναλυτικότερα σχόλια ή περισσότερες πληροφορίες.
• ενημερώνουν τον αναγνώστη για την πατρότητα ξένων εκφράσεων ή απόψεων που παρατίθενται στο κείμενο, στοιχείο σημαντικό για την καλύτερη διακρίβωση και αποτίμηση του νοήματός τους.

Προσοχή: Δεν παραπέμπουμε σε πηγές χωρίς να τις έχουμε ελέγξει. Το ίδιο ισχύει, πολύ περισσότερο, για την αντιγραφή παραπομπών από κείμενα άλλων, η οποία καλό είναι να αποφεύγεται. Eάν η παραπομπή είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, έστω και αν ο έλεγχός της είναι δυσχερής (επειδή λ.χ. πρόκειται για ξενόγλωσση, παλαιά ή δυσεύρετη πηγή), μπορούμε να την παραθέσουμε, αναφέροντας όμως ρητά από πού την έχουμε αντλήσει.

Πώς παραπέμπουμε

Παραθέτουμε το όνομα του συγγραφέα, τον τίτλο του έργου και τη σελίδα. Για το όνομα του συγγραφέα χρησιμοποιούμε την ονομαστική πτώση ή τη συντομογραφία Βλ. (Βλέπε) συνοδευόμενη από αιτιατική ή, όπως συνηθιζόταν παλαιότερα, από γενική. Π.χ. Σκανδάμης, Ευρωπαϊκό Δίκαιο, σελ. 100 ή Βλ. Σκανδάμη, Ευρωπαϊκό Δίκαιο, σελ. 100.

Για να είναι η παραπομπή πιο ευσύνοπτη και να μη κουράζει τον αναγνώστη, καλό είναι να μην αναγράφεται σε αυτή ο πλήρης τίτλος του έργου, ο αριθμός, ο τόπος και η χρονολογία έκδοσης και ο εκδοτικός οίκος. Τις πληροφορίες αυτές μπορεί να τις αντλήσει ο αναγνώστης από τον πίνακα βιβλιογραφίας τον οποίο θα παραθέσουμε στο τέλος της εργασίας μας (βλ. παρακάτω).

Προκειμένου για κεφάλαια ή άρθρα σε συλλογικά έργα, παραθέτουμε το όνομα του συγγραφέα, τον τίτλο του κεφαλαίου ή του άρθρου, τα ονόματα των συγγραφέων ή του επιμελητή της συλλογικής έκδοσης και τον τίτλο της, και τον αριθμό της σελίδας. Π.χ. Βλ. Σταθόπουλο, Η συνταγματική κατοχύρωση της θρησκευτικής ελευθερίας και οι σχέσεις Πολιτείας-Εκκλησίας, στο συλλογικό τόμο: Νομικά ζητήματα θρησκευτικής ετερότητας στην Ελλάδα, (επιμέλεια: Δ. Χριστόπουλος), σελ. 201.

Προκειμένου για άρθρα σε περιοδικά, παραθέτουμε το όνομα του συγγραφέα, τον τίτλο του άρθρου, τη συντομογραφία του περιοδικού, τον αριθμό του τεύχους ή τη χρονολογία, και τον αριθμό της σελίδας. Π.χ. Βλ. Ανδρουλάκη, Το κράτος των δικαστών, ΝοΒ 33 (1985), σελ. 1509 επ.

Προκειμένου για δικαστικές αποφάσεις, παραθέτουμε τη συντομογραφία του δικαστηρίου, τον αριθμό και το έτος έκδοσής τους, καθώς και το νομικό περιοδικό ή τη συλλογή νομολογίας όπου έχουν τυχόν δημοσιευθεί και τον αντίστοιχο αριθμό σελίδας. Π.χ. ΑΠ 583/1957, ΝοΒ 1957, σελ. 1034

Αν μια απόφαση είναι δημοσιευμένη σε περισσότερα νομικά περιοδικά, αυτά παρατίθενται με το σύμβολο «ίσον» ανάμεσά τους. Π.χ. ΑΠ 410/1967, ΝοΒ 15, σελ. 1165 = ΕΕΝ 34, σελ. 765.

Για πληροφορίες που αντλούνται από το Internet πρέπει να γίνεται πλήρης αναφορά στο σχετικό link. (http://www.eofn.gr)

Συντομογραφίες σε παραπομπές

• «όπ. π.», ή «ό. π.» (= όπου παραπάνω): τίθεται μετά από το όνομα του συγγραφέα και αντικαθιστά τον τίτλο του έργου ο οποίος έχει ήδη αναφερθεί στην αμέσως προηγούμενη παραπομπή ή και σε προηγούμενες παραραπομπές, υπό την προϋπόθεση ότι δεν αναφέρονται περισσότερα έργα του ίδιου συγγραφέα. Π.χ. Βλ. Σταθόπουλο, όπ. π., σελ. 210.
• «επ.» ή «κ.ε.» (= και επόμενες/α): όταν παραπέμπουμε σε περισσότερες διαδοχικές σελίδες ή άρθρα νόμων. Π.χ. Βλ. Σταθόπουλο, όπ. π., σελ. 210 επ. Βλ. άρθρα 239 επ. του ΚΠΔ.
• «πρβλ.» (= παράβαλε): όταν η αναφορά του κυρίως κειμένου παρουσιάζει ομοιότητα ή αναλογία με το περιεχόμενο της πηγής στην οποία παραπέμπουμε.
• «αυτόθι» ή «στο ίδιο»: όταν αναφερόμαστε ακριβώς στην ίδια πηγή (ακόμα και σελίδα) με προηγούμενη παραπομπή. Στη θέση τους χρησιμοποιείται επίσης και ο λατινικός όρος «ibid.» (= ibidem, αυτόθι). Π.χ. Βλ. Σταθόπουλο, αυτόθι.
• «passim» (= διάσπαρτα): όταν η αναφορά του κυρίως κειμένου δεν συνδέεται με συγκεκριμένη φράση ή περίοδο του παραπεμπόμενου έργου, αλλά με το σύνολό του, όπου απαντώνται διάσπαρτα στοιχεία που την τεκμηριώνουν. Π.χ., Βλ. Taylor, The anatomy of the Nuremberg trials, 1992, passim.
• «αντίθετος/η»: δηλώνει την αντίθεση της παραπεμπόμενης πηγής με προηγούμενη αναφορά της ίδιας υποσημείωσης ή του κυρίως κειμένου. Στη θέση του χρησιμοποιείται επίσης και το λατινικό επίρρημα «contra». Π.χ. Αντίθετος ο Ανδρουλάκης, Θεμελιώδεις έννοιες της ποινικής δίκης, σελ. 183.

IV. Βιβλιογραφία

Σε ξεχωριστό μέρος παραθέτουμε τη βιβλιογραφία που έχουμε χρησιμοποιήσει για τη συγγραφή της εργασίας.

Σκόπιμο είναι να περιοριζόμαστε μόνο σε έργα, τα οποία έχουμε χρησιμοποιήσει και μελετήσει και όχι όσα γνωρίζουμε ότι αναφέρονται στο θέμα. Το ίδιο ισχύει και για έργα στα οποία έχουμε παραπέμψει για το φωτισμό πτυχών που έμμεσα μόνο ή παρεμπιπτόντως συνδέονται με την ανάπτυξη των βασικών ζητημάτων της εργασίας μας. Tα έργα αυτά παρατίθενται με πλήρη στοιχεία στην αντίστοιχη υποσημείωση.

Στη βιβλιογραφία δεν περιλαμβάνονται οι δημοσιευμένες δικαστικές αποφάσεις, αλλά μόνο τα σχόλια που έχουν διατυπωθεί επ' αυτών στα νομικά περιοδικά. Για τις δικαστικές αποφάσεις μπορούμε να προβλέψουμε ειδικό πίνακα νομολογίας.

Η βιβλιογραφία, όταν είναι εκτεταμένη, είναι καλό να διακρίνεται σε ελληνική και ξενόγλωσση, και περαιτέρω σε:

• Συλλογές ή κώδικες νόμων
• Γενικά εγχειρίδια
• Μονογραφίες
• Άρθρα

Τα έργα παρατίθενται κατ' αλφαβητική σειρά, καθένα με τα πλήρη στοιχεία του, δηλαδή το όνομα του συγγραφέα, τον πλήρη τίτλο, τον αριθμό του τόμου, τον αριθμό της έκδοσης, τον εκδοτικό οίκο, τον τόπο και τη χρονολογία έκδοσης. Π.χ., Σκανδάμης Ν., Ευρωπαϊκό Δίκαιο, Θεσμοί και έννομες τάξεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τ. Ι, 3η έκδοση αναθεωρημένη, Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα - Κομοτηνή 1997.

Προκειμένου για τις συλλογές των νόμων και τα γενικά εγχειρίδια, καλό είναι να παρατίθενται και οι σελίδες που αφορούν το ειδικότερο θέμα που πραγματευόμαστε. Π.χ. Κονταξής Αθ., Ποινικός Κώδικας, Τόμος Β΄, Ειδικό Μέρος, Αφοί Π. Σάκκουλα, Αθήνα 1991, σελ. 2220 - 2226.

Προκειμένου για τα νομικά άρθρα, προστίθενται το νομικό περιοδικό όπου έχουν δημοσιευθεί, ο προσδιορισμός του τεύχους και οι σελίδες ανάμεσα στις οποίες εκτείνονται. Π.χ. Αλεξιάδης Στ., Βασικές αρχές για το ρόλο των δικηγόρων, Αρμ 49 (1995), σελ. 133 - 139. Την εργασία την καλύπτουμε με εξώφυλλο στο οποίο αναγράφονται το ονοματεπώνυμο και ο αριθμός μητρώου μας, το θέμα, το ονοματεπώνυμο του διδάσκοντα που έχει την εποπτεία και το μάθημα ή το σεμινάριο στο πλαίσιο του οποίου την εκπονήσαμε.

V. Χρήσιμη βιβλιογραφία για την εκπόνηση εργασίας

α. ελληνόγλωσση

Βούλγαρης Ι., Μεταπτυχιακές σπουδές, επαγγελματική κατάρτιση και έρευνα, στο συλλογικό τόμο: Προοπτικές των μεταπτυχιακών σπουδών στην Ευρώπη (επιμέλεια Στέλλα Πριοβόλου), Αθήνα 1998, σελ. 76-88.

Γέμπτου Π., Μεθοδολογία των κοινωνικών επιστημών- Μεταθεωρία των επιστημών του ανθρώπου, τόμοι 1-2, Αθήνα 1983.

Cohen L./Manion L ., Μεθοδολογία εκπαιδευτικής έρευνας, Αθήνα 1997.

Eco U., Πως γίνεται μια διπλωματική εργασία. Εισαγωγή (Επιμέλεια: Μαριάννα Κονδύλη, Αθήνα 1994.

Howardk.-Scharp J., Η επιστημονική μελέτη -Οδηγός σχεδιασμού και διαχείρισης πανεπιστημιακών ερευνητικών εργασιών, Αθήνα 1998.

Θεοφιλίδης Χ. , Η συγγραφή μιας επιστημονικής εργασίας, Αθήνα 1999.

Jareau C., Η έρευνα με ερωτηματολόγιο (εκδ. Gutenberg χωρίς αναφορά στο χρόνο δημοσίευσης).

Σπουδαστήριο Κοινωνιολογίας ΠΑΣΠΕ-Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών, 2^η εκδ. (Γενική Εποπτεία: Β. Φίλιας), Αθήνα 1998.

Χελιδόνης Α., «Μεθοδολογικές οδηγίες για τη σύνταξη της μεταπτυχιακής εργασίας», Digesta 2000-2001, σελ. 132-153.

β. ξενόγλωσση

Barjun J., Simple and Direkt: Arhetorik for Writers, New York 1976.

Kramer W., Wie schreibe ich Seminar-, Examens-Diplomarbeit, 3. AufL, Stuttgart 1994.

Kuhn T., The structure of Scientific Revolutions, Chicago 1962.

Poenicke K., Wie verfasst man wissenschaftliche Arbeiten? Ein Leitfaden vom ersten Studiensemester bis zur Promotion , 2 AufL., Mannheim

Theisen M. ,Wissenschaftliche Arbeiten : Technik-Methodik- Form, 3. Aufl., Munchen 1989.